AI rekent het best verdedigbare beleid uit, voor iedere bevolkingslaag. De ruimte voor beter beleid laat zien hoeveel beter dat AI-beleid uitpakt dan het huidige beleid. Hieronder: hoe dat werkt, welke harde regels gelden, en welke keuzes vastliggen.
Methodiek versie 1.15, vastgesteld op 15 november 2026. Versie 1.14 voegde regels toe over hoger recht en kosten die van een andere maatregel afhangen. Versie 1.15 voegt de publieke argumententoets toe. Doelen, gewichten en scorelogica blijven gelijk. Wie wat doet staat op Hoe de AI werkt.
Per onderwerp kiezen we een paar meetbare doelen, bijvoorbeeld hoeveel huishoudens met een laag inkomen te veel aan huur kwijt zijn. We schatten waar we in 2030 en 2035 uitkomen als het huidige beleid doorloopt. Europa gebruiken we als meetlat om doelen vergelijkbaar te maken, niet als hoofdoordeel.
We verzamelen wat het kabinet nu doet, en alle serieuze alternatieven: uit de programma's van alle partijen in de Tweede Kamer, van planbureaus en adviesraden, en wat in andere landen werkt of juist niet. Daarnaast halen we toetsbare argumenten uit het publieke debat. Dat is geen peiling. Een argument telt door wat het zegt, niet door wie het zegt of hoe vaak het terugkomt.
Elke maatregel wordt opnieuw opgeschreven zonder partijnaam en zonder politieke woordkeus. Daarna schatten drie aparte beoordelingsrondes de effecten in, zonder te weten van wie een maatregel komt of of het huidig beleid is.
Een rekenmodel, geen mens en geen AI, vergelijkt het huidige beleid met alle combinaties van maatregelen, inclusief wat ze kosten en wie dat betaalt. Het best verdedigbare pakket is het AI-beleid.
Het getal laat zien hoeveel beter het AI-beleid uitpakt dan het huidige beleid. Daarbij staat altijd wie erop vooruitgaat, wie inlevert en wat het kost, per bevolkingslaag.
Als er over een wet, een belasting of een kabinetsplan wordt gepraat, kan daar een bruikbaar argument in zitten. We gebruiken dat debat als bron van onderzoeksvragen. We volgen er de publieke opinie niet mee.
Geen peiling
Deelnemers hoeven niet representatief te zijn. Hoe vaak een argument terugkomt, telt niet.
Geen personen
Politieke achtergrond en identiteit spelen geen rol. We onderzoeken het argument, niet de auteur.
Eerst neutraliseren
De AI haalt emotie en politieke formulering eraf en houdt de inhoudelijke claim over.
Geen directe score
Een bijdrage zet zelf geen punten. Alleen een vastgesteld effect of een gecorrigeerde aanname kan de berekening veranderen.
Ook als het niet klopt
Een serieus onderzocht argument levert kennis op, ook wanneer het wordt weerlegd.
Zelfde regels
De acht doelen, de gewichten en de harde regels blijven. Nieuwe inzichten gaan door het bestaande onderzoek.
De eerste proef, over een belastingmaatregel, staat op Publieke argumenten. Daar is te zien wat er is onderzocht en wat dat heeft opgeleverd. Zonder gegevens tonen we geen aantallen.
Voorbeeld
40punten
Ruimte voor beter beleid (marge 31 tot 51): duidelijk beter beleid gevonden
Het getal zegt hoeveel beter het AI-beleid uitpakt dan het huidige beleid, opgeteld over de doelen van een onderwerp, met kosten en bijeffecten meegerekend. Eén punt is één punt op de meetlat van één doel. Ter vergelijking: een klein effect op één doel is 2 punten, een groot effect 10, en 100 euro per huishouden per jaar ook 10. 0 betekent dat we geen alternatief vonden dat met voldoende zekerheid beter is. Dat is iets anders dan perfect beleid.
De woorden volgen vaste grenzen, op de voorzichtige schatting. Die grenzen liggen vast en schuiven niet mee met de uitkomsten. Hoe Nederland in Europa scoort, verandert het getal niet. Daarom staat bij elk onderwerp eerst hoe het ervoor staat.
Voor veel maatregelen bestaat geen doorrekening van een planbureau. Dan schatten we richting en grootte van het effect zelf, zo eerlijk mogelijk en met een marge. Bij elk onderwerp staat welk deel van de effecten gemeten is en welk deel geschat. Tot november 2026 toonden we een beleidsscore van 0 tot 100; die las als een rapportcijfer en kwam bijna altijd boven de 80 uit, ook als er duidelijk beter beleid bestond.
Wat dit niet is
Geen stemadvies
We vergelijken met het beleid van het kabinet, niet met individuele partijen.
Geen perfect beleid
Het AI-beleid is het beste pakket uit de onderzochte opties. Een verbeterruimte van 0 betekent dat we geen aantoonbaar beter alternatief vonden, niet dat het beleid perfect is. Er kan beter beleid bestaan dat we niet onderzochten.
Geen zekerheid
Effecten zijn schattingen; elke score heeft een marge. Is het verschil kleiner dan die marge, dan zeggen we dat.
Niet alles meetbaar
Wat we niet kunnen meten, staat erbij als kennislacune.
Vastgelegd door de eigenaar
Methodiek en waardekeuzes
Doelen, gewichten, harde regels en meetlat. Eenmaal vastgesteld kiest de eigenaar geen uitkomsten, scores of maatregelen meer.
Uitgevoerd door AI en rekenmodel
Onderzoek en score
AI verzamelt en beoordeelt blind. Het rekenmodel, geen mens, bepaalt welk pakket het AI-beleid is en hoe Nederland scoort.
Iedere bevolkingslaag telt mee
Elke persoon telt even zwaar. Per maatregel laten we zien wie erop vooruitgaat en wie inlevert. Dat is geen belofte dat iedereen wint; wel dat niemand onzichtbaar blijft.
Een voorstel dat een van deze regels schendt, kan nooit het AI-beleid worden, hoe goed het verder ook scoort:
Kwetsbare groepen
Een groep met weinig financiële buffer mag er niet sterk op achteruitgaan, tenzij het voorstel dat zelf compenseert. De 20% huishoudens met de laagste inkomens valt daar altijd onder.
Wet en verdragen
Een voorstel mag niet in strijd zijn met de Grondwet, Europees recht of verdragen. Vraagt het een wetswijziging, dan staat dat erbij.
Alles is betaald
Elk voorstel is betaald. Wie zegt wat het kost, zegt ook wie dat betaalt.
Geen tegenstrijdigheden
Maatregelen in één voorstel mogen elkaar niet tegenspreken.
Afbouwen, niet afpakken
Schrapt het voorstel een regeling waarop mensen langlopende verplichtingen hebben gebaseerd, zoals een hypotheek of een erfpachtcontract, dan wordt die geleidelijk afgebouwd, standaard in tien jaar. Dat kost het voorstel een deel van zijn winst, en dat is bewust.
Niet schrappen wat we niet meten
Dient een maatregel vooral een doel van een ander thema, zoals zorg en begeleiding, dan blijft hij staan zoals hij is. We zien hier alleen wat hij kost en niet wat hij oplevert, dus mogen we er niet over oordelen.
Beleid moet uiteindelijk iets opleveren voor mensen. Deze acht doelen zijn de basis voor elk onderwerp. Ze volgen de Brede Welvaart-monitor van het CBS, aangevuld met vrijheid en rechtsstaat, omdat een afweging zonder die waarden vanzelf richting meer overheidsingrijpen schuift.
Bestaanszekerheid en welvaart
Inkomen, koopkracht, werk, vaste lasten en belastingdruk.
Gezondheid en welbevinden
Lichamelijke en mentale gezondheid, tevredenheid met het leven.
Veiligheid
Veilig op straat, online en als land.
Gelijke kansen
Toegang tot onderwijs, zorg, wonen en werk, ongeacht achtergrond.
Vrijheid en rechtsstaat
Grondrechten, rechtszekerheid, eigendom, keuzevrijheid en regeldruk.
Samenhang en vertrouwen
Vertrouwen in elkaar en in de overheid, democratische en nationale zeggenschap.
Leefomgeving, natuur en klimaat
Schone lucht en water, natuur, klimaat en ruimte.
Houdbaar voor later
Gezonde overheidsfinanciën en geen rekening doorschuiven naar volgende generaties.
De 14 onderwerpen staan op de homepage. Samen dekken ze de hele rijksbegroting, zodat geen onderwerp ongemerkt kan worden weggelaten.
Ook een AI kan een voorkeur hebben, bijvoorbeeld uit de teksten waarmee hij is getraind. Daarom vertrouwen we niet op één oordeel:
Verschillende makers
Het onderzoek wordt gedaan door een AI van xAI, de controle door een AI van OpenAI, en de regie door een AI van Anthropic. Zo is de kans kleiner dat ze dezelfde fouten maken. Bij Wonen deed een apart Claude-model (Anthropic) een deel van de controles, toen het tegoed bij OpenAI op was. Welk model elke controle deed, staat in het dossier.
Bronnen worden in code nagelopen
Elke bewering heeft een bron met een letterlijk citaat. Een script haalt elke bron op en controleert of het citaat er echt staat, en of een getal eenduidig is.
Een omgekeerde test
Dezelfde maatregelen worden ook beoordeeld in bewoordingen van de andere politieke kant. Komt daar iets anders uit, dan telt dat als onzekerheid.
Elke stroming aan het woord
Per onderwerp schrijven we het sterkste argument op van zes politieke stromingen, in woorden die hun eigen aanhangers herkennen.
Voorzichtig kiezen
Het AI-beleid wijkt alleen af van het huidige beleid als het met ruime marge beter uitkomt. Bewezen maatregelen gaan voor veelbelovende maar onbewezen ideeën.
Vergelijken met de planbureaus
We zoeken wat planbureaus en adviesraden over dezelfde maatregelen concluderen. Wijkt onze uitkomst daarvan af, dan leggen we uit waarom.
Geen toevalstreffer
Het gekozen voorstel rekenen we opnieuw door met nieuwe, onafhankelijke trekkingen. Blijft het daar niet overeind, dan noemen we het verschil niet aantoonbaar.
Eerlijk over schattingen
Bestaat er geen raming, dan schatten we met een ruime marge en zeggen we erbij dat het een schatting is. De controleur keurt af om fouten, niet omdat iets onzeker is.
Wat mensen zelf ervaren
Per thema zoeken we welke problemen mensen en organisaties van alle kanten zelf noemen, en of ons onderzoek die ziet. Publieke discussies leveren daarnaast onderzoeksvragen, ook als de deelnemers niet representatief zijn. We halen de emotie en de politieke formulering eraf en toetsen de hypothese. Zo'n bijdrage volgt de publieke opinie niet en zet zelf geen punten op de score. Een probleem dat breed gevoeld wordt en nergens in de berekening zit, moet eerst een plek krijgen.
Hangt het af van een keuze?
We rekenen alles opnieuw door met andere redelijke instellingen. Wisselt dan het beste voorstel, dan noemen we geen winnaar maar laten we zien waar het van afhangt.
De details hieronder zijn voor wie dieper wil lezen. Ze veranderen niets aan het hoofdordeel: de score van Nederland ten opzichte van het AI-beleid.
Wie doelen kiest of afwegingen maakt, maakt keuzes. We doen niet alsof die er niet zijn. De eigenaar van het platform heeft ze vastgesteld; daarna kiest hij geen uitkomsten meer.