Wonen · subthema
Wat verandert er voor mensen die dakloos zijn, in een slechte woning wonen, of wachten op een sociale huurwoning? Wie gaat erop vooruit, en wie levert in?
Begin 2024 waren naar schatting 33 duizend mensen van 18 tot 65 jaar dakloos. Dat zijn er meer dan de 26,6 duizend in 2022. Het kabinet wil dakloosheid in 2030 beëindigen; de Kamerbrief noemt het doel nul.
Elk meetpunt staat op een schaal van 0 tot 100: hoger is beter.
Dakloosheid
62van 100: nog niet bij het doel
Gemeten: 33 x 1.000 personen (2024). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 47 (45,7 x 1.000 personen). Met het voorstel: 55 (38,4 x 1.000 personen).
Door het voorstel: 7,2 x 1.000 personen lager, beter.
Schaal 0 tot 100, vergeleken met een vast doel.
Krappe woning met gebreken, lage inkomens
86van 100: bij de beste landen van Europa
Gemeten: 5,4% van de personen onder 60% mediaan (2023). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 75 (6,7% van de personen onder 60% mediaan). Met het voorstel: 75 (6,7% van de personen onder 60% mediaan).
Door het voorstel: vrijwel geen verschil.
Schaal 0 tot 100, vergeleken met de EU-landen.
Krappe woning met gebreken, kinderen
96van 100: bij de beste landen van Europa
Gemeten: 2,2% van de personen jonger dan 18 jaar (2023). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 88 (3,0% van de personen jonger dan 18 jaar). Met het voorstel: 88 (3,0% van de personen jonger dan 18 jaar).
Door het voorstel: vrijwel geen verschil.
Schaal 0 tot 100, vergeleken met de EU-landen.
Verbeterruimte
+14punten
hoger is meer te verbeteren; geen cijfer van 100
beperkt beter beleid gevonden
vooral door de meetcijfers
marge 9 tot 19, opgeteld over doelen, kosten en bijeffecten
Het huidige beleid laat ongeveer 14 punten liggen ten opzichte van het beste pakket dat de AI vond, opgeteld over de doelen van dit onderdeel en de kosten.
Waar de punten vandaan komen: ongeveer 9 uit de cijfers die we meten, 2 uit kosten en 4 uit bijeffecten op andere doelen, zoals regeldruk of inkomen. Bijeffecten zijn inschattingen van richting en grootte, geen metingen. Een negatief getal werkt in het nadeel van het voorstel.
Hoe je de verbeterruimte leest
De verbeterruimte (in de methodiek: ruimte voor beter beleid) zegt hoeveel beter het beste alternatief dat we konden onderbouwen uitpakt dan het huidige beleid, opgeteld over de doelen van dit onderdeel, de kosten en de bijeffecten. Eén punt is één punt op de meetlat van één doel. Ter vergelijking: een klein effect op één doel is 2 punten, een groot effect 10, en 100 euro per huishouden per jaar ook 10. 0 betekent dat we geen beter beleid vonden; dat is iets anders dan perfect beleid. Het is geen cijfer van 100: hoger betekent meer te verbeteren, en het getal kan boven de 100 uitkomen. Hoe het gaat, staat bij "Hoe het nu gaat", op een eigen schaal van 0 tot 100 waar hoger beter is.
De woorden volgen vaste grenzen op de voorzichtige schatting: onder 10 klein verschil, 10 tot 25 beperkt beter beleid, 25 tot 50 duidelijk beter beleid en vanaf 50 veel beter beleid. Voor veel maatregelen bestaat geen doorrekening van een planbureau. Dan schatten we richting en grootte zelf, zo eerlijk mogelijk en met een marge: hoe breder de marge, hoe minder zeker.
Naar schatting 33 duizend dakloze mensen van 18 tot 65 jaar begin 2024, 26,6 duizend in 2022 en 30,6 duizend in 2023. Het kabinet wil dakloosheid fors en structureel terugdringen en koppelt dat aan beëindigen in 2030. De kamerbrief noemt het doel nul. Zonder nieuw beleid nemen we aan dat het aantal gelijk blijft, met veel onzekerheid omdat er maar drie metingen zijn. In het midden van de berekening ligt het gemiddeld over 2030 en 2035 op ongeveer 46 duizend.
Ernstig ontoereikend wonen is een te volle woning met een gebrek: lekkage, geen bad of douche en geen toilet in de woning, of te donker. In 2023 gold dat voor naar schatting 5,4 procent van de mensen onder 60 procent van het middelste inkomen, en voor 2,2 procent van de kinderen. Beide percentages tellen mee. Die grens is niet de 20 procent huishoudens met het laagste inkomen. Een apart streefgetal is er niet.
De telling laat kinderen, 65-plussers en mensen buiten de registers weg. Het CBS telt mensen in nachtopvang wel als dakloos, langdurig verblijf in de opvang niet. Daardoor ziet de telling weinig van wat opvang voor mensen betekent. Vertrek kan het aantal laten dalen, een briefadres het laten stijgen zonder woning. Een lager aantal hoeft niet te betekenen dat iemands situatie beter is. Wel mee: dakloze mensen, woningen met gebreken en de kosten. Uitzettingen, zoektijd en papierwerk tellen niet mee, omdat er geen streefgetal of vergelijkbare reeks is. Corporatiewoningen, voorrang en geluid zijn alleen context.
Problemen die mensen en organisaties zelf noemen, en waar ze in de berekening zitten. Ze veranderen de score niet.
Begin 2024: naar schatting 33 duizend dakloze mensen van 18 tot 65 jaar, meer dan 26,6 duizend begin 2022. Kinderen en 65-plussers zitten er niet in.
Telt mee tegen het doel nul, niet tegen andere landen.
Wie in de afgelopen twee jaar naar een corporatiewoning verhuisde, was in 2024 gemiddeld 28 maanden actief op zoek. Een kop noemt 29 maanden. Naar een private huurwoning gemiddeld negen maanden.
Telt niet mee: alleen wie al een woning vond, en er zijn weinig metingen.
In 2024 stegen huisuitzettingen door corporaties met 10 procent, tot ongeveer 1300 huishoudens. Schatting uit een enquête, doorgerekend naar de sector.
Telt niet mee: niet elk jaar doen dezelfde corporaties mee.
In 2024 had 7 procent van de bewoners veel geluidsoverlast, 26 procent een beetje en 66 procent geen. De meting gaat over alle bewoners.
Telt niet mee: geen richting, en niet alleen over sociale huur of dakloze mensen.
In een panel vonden 31 van de 79 cliënten die reageerden geen geschikte plek voor beschermd wonen. Bij naasten was dat 46 van de 87.
Telt niet mee: geen meting van alle bewoners van instellingen.
Gemeenten die voor een regio de opvang regelen, krijgen ongeveer 385 miljoen euro per jaar. Gemeenten krijgen 55 miljoen per jaar om van opvang naar een woning met begeleiding te gaan. Van 2026 tot en met 2028 is er 13 miljoen per jaar voor dakloze EU-burgers zonder recht op voorzieningen. Tien regio's doen een woonzorgproef; de kosten zijn geschat op ongeveer 2 miljoen euro per jaar. Huisvesting van statushouders (mensen met een verblijfsvergunning) blijft. Aanname: ongeveer 396 miljoen euro lagere kosten per jaar (12.105 personen maal 33.400 euro, min 8 miljoen uitvoering), doordat zij de opvang voor asielzoekers verlaten.
Vanaf 1 januari 2028 zou elke gemeente een voorrangsregeling vaststellen, ook voor dakloze gezinnen. Statushouders mogen voorrang krijgen tot er een alternatief is. Daarna is die voorrang volgens het coalitieakkoord wettelijk niet meer mogelijk. Het beheer van alternatieve huisvesting is geschat op ongeveer 7 miljoen euro per jaar (aanname: 12.000 woningen). Eerder benaderen bij schulden kost 20 miljoen euro per jaar. Een verbod op alle huisuitzettingen is geen huidig beleid.
De AI vergeleek 42 maatregelen van het kabinet, alle partijen in de Tweede Kamer, planbureaus, adviesraden en het buitenland, en bekeek 182 combinaties. Hieronder staat de combinatie die met een voorzichtige schatting het beste uitkwam. De overige maatregelen van het huidige beleid blijven staan. Regelingen waarop mensen langlopende verplichtingen hebben gebaseerd, worden niet in één keer geschrapt maar geleidelijk afgebouwd. Bij de maatregel staat in hoeveel jaar.
Alle dakloze mensen krijgen wettelijk voorrang bij een sociale huurwoning, niet alleen gezinnen met kinderen. Het uitgangspunt is eerst een woning, daarna begeleiding (Housing First). Het raakt dakloze mensen, gemeenten en woningcorporaties. Andere woningzoekenden wachten langer. Deze voorrang vervangt de verplichte voorrangsregeling voor gemeenten: samen kunnen ze niet in één pakket. De AI schat dat het aantal dakloze mensen er met ongeveer 7 tot 13 duizend door daalt. Geschat: ongeveer 49 miljoen euro per jaar lagere kosten (van 438 miljoen lager tot 462 miljoen hoger), bij ongeveer 8.200 begeleide personen.
Het briefadres (een adres voor post, ook zonder woning) wordt soepeler, met loketten (balies) zodat iemand voorzieningen kan krijgen. Het gaat om dakloze mensen, statushouders en gemeenten. Een aantal is niet genoemd. Geschat: 8 miljoen euro per jaar (4 tot 16).
Kamers die al bij gewone huishoudens beschikbaar zijn, gaan open voor mensen die anders in de opvang of op straat zouden zitten. Er is bemiddeling en lichte begeleiding van ongeveer 2 uur per week. Het raakt dakloze mensen, verhuurders van een kamer, gemeenten en bemiddelaars. Het voorstel noemt geen aantal. De AI schat dat het aantal dakloze mensen er met ongeveer 1 tot 2 duizend door daalt. Geschat: ongeveer 10 miljoen euro per jaar lagere kosten (van 125 miljoen lager tot 42 miljoen hoger), bij 2.000 kamers.
Een gemeente wijst een gewone gemeentewoning toe aan een dakloos persoon en regelt de begeleiding bij de bewoner thuis. Het raakt dakloze mensen, gemeenten, begeleiders en andere woningzoekenden, want die woning gaat niet naar hen. Het voorstel noemt geen Nederlands aantal. Wie zwaar bemande zorg nodig heeft, valt erbuiten. De AI schat dat het aantal dakloze mensen er met ongeveer 1 tot 5 duizend door daalt. Geschat: ongeveer 12 miljoen euro per jaar hogere kosten (van 160 miljoen lager tot 169 miljoen hoger), bij 3.000 personen.
Werkloze arbeidsmigranten krijgen extra steun om vrijwillig terug te keren, samen met EU-landen van herkomst, om dakloosheid te voorkomen. Een aantal personen is niet genoemd. Geschat: 8 miljoen euro per jaar (4 tot 16).
De rijksuitkering van ongeveer 385 miljoen euro per jaar voor maatschappelijke opvang loopt niet door. Het voorstel bouwt haar in tien jaar af, omdat gemeenten en aanbieders gebouwen, personeel en contracten erop hebben gebaseerd. Het raakt gemeenten en mensen die de opvang gebruiken. De winst komt vooral uit lagere kosten. Het effect op het aantal dakloze mensen is klein en onzeker, omdat het CBS mensen in nachtopvang al als dakloos telt. Voor wie de opvang gebruikt, kan het schrappen wel een echt verlies zijn.
Elke gemeente zou een voorrangsregeling moeten vaststellen, ook voor gezinnen met minderjarige kinderen zonder vaste verblijfplaats, naar verwachting vanaf 1 januari 2028. Het voorstel haalt die plicht weg, omdat de voorrang voor alle dakloze mensen haar vervangt. De aangenomen 6 miljoen euro per jaar (3 tot 12) voor extra beoordeling van aanvragen valt weg. De kosten van de wet zelf staan bij woningbouw.
Gemeenten moeten inwoners met dreigende schulden benaderen, samen met verhuurders, energie- en waterbedrijven en zorgverzekeraars. Daar is 20 miljoen euro per jaar extra voor. Het voorstel schrapt dit op grond van de kosten: de AI vindt geen merkbaar effect op het aantal dakloze mensen (minder dan 1 duizend personen). Dat betekent niet dat het niet werkt. Het helpt huurders bij geldzorgen, en die hulp valt weg.
Buiten de beoordeling
Rijksbijdrage voor beschermd wonen. Gemeenten krijgen een rijksbijdrage voor begeleiding en wonen van mensen die zorg nodig hebben, bij de stap naar wonen met begeleiding in een gewone woning. De groep is ruimer dan de dakloze mensen. Ongeveer 1,9 miljard euro in 2026 en 2,0 miljard per jaar vanaf 2027. Deze maatregel blijft staan zoals hij is. Hij dient vooral een doel dat bij een ander thema hoort (zorg), en dat meten we hier niet.
Woonzorgproeven voor dakloze mensen met een zorgindicatie. Tien regio's werken afspraken uit voor passende zorg en woonvormen voor dakloze mensen met een Wlz-indicatie (langdurige zorg). Er is geen bedrag of aantal plaatsen genoemd. De kosten zijn geschat op ongeveer 2 miljoen euro per jaar, alleen voor coördinatie. Het doel is toeleiding naar zorg. Deze maatregel blijft staan zoals hij is. Hij dient vooral een doel dat bij een ander thema hoort (zorg), en dat meten we hier niet.
In de indeling naar woonsituatie vallen groepen met samen 0% van de inwoners positief uit en 36% negatief; voor de overige groepen is het effect per saldo neutraal. Dat betekent niet dat ieder individu niets merkt. 12 combinaties vielen af omdat ze een harde regel schonden, bijvoorbeeld omdat een kwetsbare groep er sterk op achteruit zou gaan.
De berekening telt per groep van -2 (sterk achteruit) tot +2 (sterk vooruit). Dakloze mensen (33 duizend) staan op +2: voorrang, soepeler briefadres, hospitakamers, begeleiding aan huis en steun bij terugkeer helpen hen. Dat de opvanguitkering en de verplichte voorrangsregeling wegvallen kost hen iets, maar per saldo gaan zij vooruit.
Huurders met huurtoeslag (ongeveer 2,4 miljoen) en huurders zonder huurtoeslag (ongeveer 3,7 miljoen) staan beide op -2. Zij houden hun woning, maar wie een woning zoekt, wacht langer: dakloze mensen krijgen voorrang en gemeentewoningen gaan naar hen. Ook valt de vroegsignalering van schulden weg, die hen hielp.
Bewoners van instellingen (ongeveer 290 duizend, ook opvang en detentie) staan op -1, vooral door de afbouw van de opvanguitkering en het wegvallen van de verplichte voorrangsregeling. Eigenaar-bewoners (ongeveer 11,3 miljoen) en mensen zonder waargenomen inkomen (ongeveer 114 duizend) veranderen niet. Particuliere verhuurders (ongeveer 380 duizend) merken niets. Iedereen valt in één groep, dus niemand telt dubbel.
Geen kwetsbare groep mag sterk achteruitgaan. Huurders zijn volgens het kader niet kwetsbaar. Bewoners van instellingen en dakloze mensen zijn dat wel, en zij gaan niet sterk achteruit. De nieuwe maatregelen hebben geen eigen dekking: het voorstel zegt niet wie ze betaalt. De besparing bij voorrang en bij gemeentewoningen hangt bovendien aan de opvanguitkering.
Maatschappelijke kosten van het voorstel: ongeveer 18 euro per huishouden per jaar minder dan het huidige beleid (marge -40 tot 6; een negatief bedrag is een besparing).
Geschat, geen bronbedrag: voorrang levert per saldo ongeveer 49 miljoen euro per jaar op (van 438 miljoen opbrengst tot 462 miljoen kosten). Hospitakamers leveren ongeveer 10 miljoen op (van 125 miljoen opbrengst tot 42 miljoen kosten). Gemeentewoningen met begeleiding kosten ongeveer 12 miljoen (van 160 miljoen opbrengst tot 169 miljoen kosten). Briefadres en terugkeer kosten elk 8 miljoen (4 tot 16). Een aangenomen 6 miljoen per jaar (3 tot 12) valt weg.
Bij het briefadres telt het begrotingseffect ook extra bijstand: ongeveer 25 miljoen per jaar (6 tot 100), bij 1.000 extra rechthebbenden. Die bijstand is een overdracht en telt niet als kosten. Schrappen van de vroegsignalering bespaart 20 miljoen per jaar, afbouw van de opvanguitkering uiteindelijk 385 miljoen. Beschermd wonen, ongeveer 2,0 miljard per jaar vanaf 2027, en de woonzorgproeven tellen niet mee.
De opvangbesparing van ongeveer 20.100 euro per persoon per jaar is een aanname. Ze komt uit een kosten-batenanalyse van Wonen Eerst (prijspeil maart 2022) voor mensen met complexe problemen. Het voorstel past haar volledig toe bij voorrang en voor de helft bij hospitakamers en gemeentewoningen. Ze telt alleen mee zolang de opvanguitkering bestaat, zodat dezelfde plaatsen niet twee keer tellen. Zonder die uitkering kost voorrang netto ongeveer 115 miljoen euro per jaar in plaats van 49 miljoen op te leveren.
De ruimte voor beter beleid is uitgedrukt in punten op de meetlat van 0 tot 100. Van de ruim 14 punten komen ongeveer 8,6 uit het aantal dakloze mensen, 1,9 uit lagere kosten en 3,5 uit bijeffecten. Het aantal dakloze mensen is een schatting van de AI, geen meting. In het midden van de berekening ligt het gemiddeld over 2030 en 2035 op ongeveer 38 duizend met het voorstel en ongeveer 46 duizend met het huidige beleid. De effecten van afzonderlijke maatregelen zijn niet op te tellen: ze overlappen en het schrappen van de opvanguitkering werkt de andere kant op.
We hebben het voorstel naast de conclusies van planbureaus en adviesraden gelegd. Op 2 punten komen we geheel of deels anders uit. Dat verandert de berekening niet, maar je moet het weten.
Toevoegen: Extra steun bij vrijwillige terugkeer
Gemengd. Het plan voor kwetsbare dakloze EU-burgers (september 2022) zet ook in op werk of terugkeer. Lokale hulp bij terugkeer bestaat al: sinds 2012 zijn ongeveer 4.500 mensen vrijwillig teruggekeerd. Het Aanjaagteam dak- en thuisloosheid (2020) adviseerde iets anders: arbeidscontract en huurcontract loskoppelen en meer huisvesting in Nederland. Geen bron raamt het effect van extra terugkeer op de telling.
Schrappen: Verplichte voorrangsregeling voor gemeenten schrappen
Onderzoek beveelt intrekken niet aan. Uitstromers uit beschermd wonen of jeugdzorg hebben direct hulp nodig, en 16 procent van de woningen gaat naar mensen met voorrang. In één systeem stegen aanvragen wegens dreigende dakloosheid na het schrappen van zo'n groep. Het voorstel haalt de plicht weg doordat de berekening de bredere voorrang kiest, en die kan niet samen met de plicht in één pakket. Dat is geen oordeel van een bron. Geen bron meet het effect op dakloosheid of de wachttijd.
Tekst bij de berekening van 10 november 2026 onder methodiek 1.14. Het kader, de inventaris en het dossier zijn goedgekeurd. Het dossier kreeg een herstelronde, waarin een dubbele telling van de opvangbesparing is rechtgezet. Drie AI-beoordelingen schatten de effecten zonder te zien wie een maatregel voorstelt. Een vierde herhaalde een deel in andere woorden en telt niet mee. De vergelijking met planbureaus hoort bij een eerdere versie van het voorstel en is nog niet getoetst. Het rekenmodel koos het voorstel; geen mens of AI vulde een score in. Berekend volgens methodiek 1.14. Zo werkt de AI.