Wonen · subthema
Kunnen mensen hun bestaande woning warm houden, daalt de uitstoot daarvan, en wie betaalt dat?
In 2025 kon 21,3 procent van de mensen onder 60 procent van het middelste inkomen de woning niet voldoende warm houden. Lager is beter, omdat de wet energiearmoede wil terugdringen. Nederland zit rond het Europese midden (de beste tien procent van de landen zit rond 8,1, de slechtste tien procent rond 32,2). De uitstoot van huishoudens was in 2025 11,8 megaton en ligt daarmee al onder de laagste tien procent van de afgelopen 25 jaar.
Elk meetpunt staat op een schaal van 0 tot 100: hoger is beter.
Huis niet warm genoeg, lage inkomens
45van 100: rond het Europese midden
Gemeten: 21,3% van de personen onder 60% mediaan (2025). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 21 (27,2% van de personen onder 60% mediaan). Met het voorstel: 30 (25,0% van de personen onder 60% mediaan).
Door het voorstel: 2,2 procentpunt lager, beter.
Schaal 0 tot 100, vergeleken met de EU-landen.
Uitstoot van huishoudens
100van 100: bij de beste jaren
Gemeten: 11,8 megaton CO2-equivalent per jaar (2025). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 100 (schaal stopt bij 12,6 megaton CO2-equivalent per jaar, de uitkomst ligt daar voorbij). Met het voorstel: 100 (ook voorbij de schaalgrens).
Schaal 0 tot 100, vergeleken met Nederland in eerdere jaren.
Verbeterruimte
+31punten
hoger is meer te verbeteren; geen cijfer van 100
beperkt beter beleid gevonden
vooral door de meetcijfers
marge 22 tot 41, opgeteld over doelen, kosten en bijeffecten
Het huidige beleid laat ongeveer 31 punten liggen ten opzichte van het beste pakket dat de AI vond, opgeteld over de doelen van dit onderdeel en de kosten.
Waar de punten vandaan komen: ongeveer 18 uit de cijfers die we meten, 2 uit kosten en 12 uit bijeffecten op andere doelen, zoals regeldruk of inkomen. Bijeffecten zijn inschattingen van richting en grootte, geen metingen. Een negatief getal werkt in het nadeel van het voorstel.
Hoe je de verbeterruimte leest
De verbeterruimte (in de methodiek: ruimte voor beter beleid) zegt hoeveel beter het beste alternatief dat we konden onderbouwen uitpakt dan het huidige beleid, opgeteld over de doelen van dit onderdeel, de kosten en de bijeffecten. Eén punt is één punt op de meetlat van één doel. Ter vergelijking: een klein effect op één doel is 2 punten, een groot effect 10, en 100 euro per huishouden per jaar ook 10. 0 betekent dat we geen beter beleid vonden; dat is iets anders dan perfect beleid. Het is geen cijfer van 100: hoger betekent meer te verbeteren, en het getal kan boven de 100 uitkomen. Hoe het gaat, staat bij "Hoe het nu gaat", op een eigen schaal van 0 tot 100 waar hoger beter is.
De woorden volgen vaste grenzen op de voorzichtige schatting: onder 10 klein verschil, 10 tot 25 beperkt beter beleid, 25 tot 50 duidelijk beter beleid en vanaf 50 veel beter beleid. Voor veel maatregelen bestaat geen doorrekening van een planbureau. Dan schatten we richting en grootte zelf, zo eerlijk mogelijk en met een marge: hoe breder de marge, hoe minder zeker.
Twee cijfers tellen mee. Het percentage van 21,3, de woning niet voldoende warm houden, zeggen mensen zelf. De wet wil energiearmoede terugdringen, maar noemt dit percentage niet. Een politiek doel met een getal is er niet.
In 2025: 11,8 megaton (11,8 miljoen ton) broeikasgas van huishoudens, voorlopig, definitief in februari 2027. Vooral aardgas, zonder stroom en stadswarmte. Voor alleen huishoudens is er geen doel. Voor de hele gebouwde omgeving, huishoudens en diensten samen, is het doel 13,2 megaton in 2030. De planbureaus schatten de kans dat het huidige beleid dit haalt op ongeveer 25 procent. Dat doel telt hier niet mee.
Waarom de uitstoot op 100 staat: de score loopt van 0 tot 100, met als grenzen de hoogste en de laagste tien procent van 25 jaar (22,1 en 12,6 megaton). 11,8 ligt al onder die laagste grens en staat daarom op 100. Dat is de grens van de weergave en geen teken dat het klaar is. De berekening telt een verdere daling wel mee: een megaton minder is ongeveer 10,5 punten. De verwachte uitstoot in 2030 (11,1 megaton) komt zonder grens op ongeveer 115 punten, en het voorstel op ongeveer 129. Daarom verandert de getoonde score niet, terwijl het model het verschil wel telt.
Niet gemeten: hoe vaak of hoe erg de kou is, de oorzaak, alle energiearmoede, en de papierlast van eigenaren en verhuurders. De score beweegt daar niet van.
Problemen die mensen en organisaties zelf noemen, en waar ze in de berekening zitten. Ze veranderen de score niet.
Een andere definitie van energiearmoede telt 503 duizend huishoudens, 6 procent van alle huishoudens, gemiddeld 967 euro per jaar tekort bij koop en 1.295 euro per jaar bij zeer slechte energiekwaliteit.
Alleen 21,3 procent telt mee. De 503 duizend zijn een andere definitie en worden niet opgeteld.
In 2024 kon een kwart van de bewoners van een koopwoning de woning niet aangenaam koel krijgen, en bij huurders was dat bijna de helft.
Telt niet mee: geen cijfer om Nederland met andere landen of met vroeger te vergelijken.
In 2024 had 20 procent van de huishoudens naar eigen zeggen last van vocht of schimmel, tegen 15 procent in 2021. Bij eigenaar-bewoners 14 procent, bij corporatiehuur 29 procent en bij private huur 31 procent.
Telt niet mee: geen cijfer om Nederland met andere landen of met vroeger te vergelijken.
Vrijwillige subsidie voor isolatie, een warmtepomp en andere maatregelen, niet voor zonnepanelen, voor eigenaren en huishoudens. In 2027 499 miljoen euro, van ongeveer 523 miljoen in 2025 naar ongeveer 347 miljoen in 2030.
Leningen voor laag of middeninkomen en verenigingen van eigenaren: 96 miljoen euro in 2030, daarna niets. De uitgave van de overheid is gemiddeld ongeveer 48 miljoen per jaar. De kosten voor de samenleving zijn geschat op ongeveer 24 miljoen: rentekorting, niet de hele som. Die splitsing staat niet in de bron.
Vanaf 2029 zou een hybride warmtepomp bij een nieuwe cv-ketel de standaard worden, behalve bij een warmtenet. Op 31 oktober 2026 was dat nog geen besluit. Een ontwerp wil huur met energielabel E, F of G, de score voor energiegebruik, uiterlijk 1 januari 2029 op minstens label D.
Salderen met stroom van zonnepanelen stopt na 2026. In 2026 loopt de overheid 819 miljoen euro mis. Voor 2025 noemen bronnen 847 en 684 miljoen. Dat is een verschuiving tussen huishoudens en de overheid, geen kosten voor de samenleving.
De Europese richtlijn voor de energieprestatie van gebouwen moest op 29 mei 2026 in Nederlands recht zijn omgezet. Een eerste stap geldt vanaf die datum, stapsgewijs tot 2033, met als doel een emissievrije gebouwenvoorraad in 2050. Dit staat vast en het voorstel kan het niet schrappen.
Verder lopen nog isolatie en ventilatie in Groningen en Noord-Drenthe (143 miljoen in 2030) en extra geld voor wijken met energiearmoede (135 miljoen per jaar vanaf 2029). Ook lopen geld voor gemeenten (45 miljoen in 2026 en 2027) en subsidies voor verhuurders en verenigingen van eigenaren.
De AI vergeleek 55 maatregelen van het kabinet, alle partijen in de Tweede Kamer, planbureaus, adviesraden en het buitenland, en bekeek 547 combinaties. Hieronder staat de combinatie die met een voorzichtige schatting het beste uitkwam. De overige maatregelen van het huidige beleid blijven staan. Regelingen waarop mensen langlopende verplichtingen hebben gebaseerd, worden niet in één keer geschrapt maar geleidelijk afgebouwd. Bij de maatregel staat in hoeveel jaar.
Het voorstel voegt een nationaal isolatieprogramma toe voor 1,5 miljoen slecht geïsoleerde huur- en koopwoningen tot 2030, uitvoering van 2027 tot en met 2030. Kosten voor de samenleving geschat op 257 miljoen euro per jaar, marge 40 tot 825. Voor de overheid is dat naar schatting 412 miljoen per jaar, marge 103 tot 1.650. Dat zijn aannames: de bron noemt geen bedrag en niet wie betaalt. In de beoordelingen daalt de uitstoot van huishoudens daardoor met ongeveer 1,3 megaton en het aandeel dat de woning niet warm houdt met ongeveer 3,4 procentpunt. Ook dat zijn aannames, want geen bron rekent dit volume door. Eigenaren en huurders gaan vooruit door de lagere energierekening. Particuliere verhuurders leveren in. Bij een groter programma gaat volgens een studie ongeveer 15 procent van de eigenaren en particuliere huurders er meer dan 1 procent van hun inkomen op achteruit.
Het voorstel voegt een huurkorting toe als een huurwoning de labelnorm, de score voor energiegebruik, mist. Bij label E, F of G is het 15 procent vanaf 2029 en 40 procent vanaf 2034. Bij label D is het 15 procent vanaf 2032 en 25 procent vanaf 2034. Vanaf 2034 komt daar 15 procent bij als de isolatiestandaard mist. De huur gaat van verhuurder naar huurder, ook van corporaties zonder eigen groep. De uitvoering kost naar schatting 8 miljoen euro per jaar, marge 4 tot 16. Geen bron die we openden raamt het effect van deze percentages op uitstoot, energiearmoede of de investering.
Het voorstel schrapt de aangekondigde plicht vanaf 2029 op een slimme hybride warmtepomp bij vervanging van de cv-ketel, behalve bij een warmtenet. Op 31 oktober 2026 was daar nog geen besluit over. Verlies aan directe uitstoot door het schrappen: ongeveer 0,10 megaton in 2030 en 0,28 megaton in 2035 (mediaan van drie beoordelingen). Zij lopen uiteen van 0 tot 0,12 in 2030 en van 0,24 tot 0,51 in 2035. Samen is dat ongeveer 1 tot 3 punten op de schaal van 0 tot 100. Daarnaast valt naar schatting 267 miljoen euro per jaar aan kosten weg (marge 5 tot 1.225), netto na de gasbesparing, bij 5 miljoen overheidsuitgave. De beoordelingen geven het schrappen ook een klein voordeel bij koopkracht, bij vrijheid en regeldruk, en bij klimaat, omdat de norm extra stroom nodig heeft die elders wordt opgewekt. Het effect (1 tot 3 punten) en de kosten (ongeveer 3 punten) liggen dicht bij elkaar. Het model weegt ze tegen elkaar af, samen met de drie kleine bijeffecten, en komt per saldo op schrappen uit.
Het voorstel schrapt de verplichting dat huurwoningen met label E, F of G uiterlijk 1 januari 2029 minstens label D krijgen. Dat is een ontwerp, nog geen vastgestelde norm. Verlies aan directe uitstoot door het schrappen: ongeveer 0,20 megaton in 2030 en in 2035 (mediaan; de drie beoordelingen lopen van 0,15 tot 0,20). Dat is ongeveer 2 punten op de schaal van 0 tot 100. De norm kost per saldo vrijwel niets, omdat de gasbesparing de investering ongeveer goedmaakt. Schrappen kost naar verwachting ongeveer 2 miljoen euro per jaar meer. De marge is breed: van 36 miljoen besparing tot 81 miljoen extra kosten. Schrappen levert dus geen aantoonbaar kostenvoordeel op. De beoordelingen geven schrappen wel een klein voordeel bij toegang tot een huurwoning en bij vrijheid en regeldruk. Voor particuliere verhuurders maakt dit schrappen een deel goed van wat de huurkorting hen kost.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de resterende subsidieregel van 0,98 miljoen euro per jaar van 2027 tot en met 2030, naast de uitkering aan gemeenten die al op nul staat. Kosten ongeveer 0,5 miljoen euro per jaar.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de extra bijdrage van 135 miljoen euro per jaar van 2029 tot en met 2035. Dat is het hele programma voor leefbaarheid en veiligheid in die wijken, niet alleen isolatie. Daardoor verliest het voorstel ook een klein deel van de winst op warm wonen: ongeveer 0,5 procentpunt in 2035. Eigenaar-bewoners en huurders gaan er op deze maatregel op achteruit. Het schrappen levert wel een voordeel voor de houdbaarheid voor later op.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt 9 miljoen euro per jaar van 2027 tot en met 2030 voor lokale warmteprogramma's, plus 2,0 miljoen voor de uitvoering in 2030. Het is procesgeld, geen geld voor de aanleg van warmtenetten. Kosten ongeveer 5,5 miljoen euro per jaar.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de begeleiding van verenigingen van eigenaren bij verduurzaming (4,9 miljoen euro in 2030). Kosten ongeveer 2,5 miljoen euro per jaar.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de subsidie voor procesondersteuning om verduurzaming van huurwoningen op te schalen (2,35 miljoen euro in 2030). De investering in de woningen zelf staat hier niet in. Kosten ongeveer 1,2 miljoen euro per jaar.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Alleen de vaststelling van al toegekende subsidies voor gasvrije huurwoningen vervalt (10,2 miljoen euro in 2030). De nieuwe openstelling blijft. Kosten naar schatting 5,1 miljoen euro per jaar. De evaluatie raadt aan om wel vast te stellen, en er is geen doorrekening van het schrappen.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de nieuwe openstelling van 1 oktober 2026 voor inpandige aanpassingen waarmee huurwoningen van het gas af gaan. Totaal 77 miljoen euro, waarvan 38,5 miljoen in 2030. Kosten ongeveer 19 miljoen euro per jaar.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de subsidie voor verduurzaming door verenigingen van eigenaren van appartementsgebouwen (24,6 miljoen euro in 2030). Kosten ongeveer 12 miljoen euro per jaar.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de leningen voor eigenaren met laag of middeninkomen en verenigingen van eigenaren. Het budget is 96 miljoen euro in 2030, daarna niets. Wie al een lening heeft, kan die niet zonder schade openbreken. Daarom bouwt het voorstel de regeling in tien jaar af. De kosten voor de samenleving zijn geschat op 24 miljoen euro per jaar (rentekorting, aanname), de overheidsuitgave op 48 miljoen. Eigenaar-bewoners gaan er op deze maatregel op achteruit.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de uitvoering van een overname van private warmtebedrijven boven de geboekte storting. Een koopprijs is niet genoemd; een koop is een overdracht van vermogen. Alleen de uitvoering is geschat: 1,2 miljoen euro per jaar.
In alle drie de beoordelingen is het directe effect op de uitstoot van huishoudens nul: te klein om apart te tellen (onder ongeveer 0,1 megaton, 1 procent van de schaal). Verlies aan uitstoot door schrappen: 0 megaton in de berekening. Het voorstel schrapt de organisatie van de Nationale Deelneming Warmte (4 miljoen euro in 2030) en de geboekte stortingen van 2026 en 2027. Kosten ongeveer 2 miljoen euro per jaar. De planbureaus kennen aan deelneming binnen de huidige kaders geen extra uitstoteffect toe.
Buiten de beoordeling
Ombuiging van het Klimaatfonds, behalve kernenergie en groen gas. Een kandidaatmaatregel buigt 0,7 miljard euro om op het hele fonds in 2030. Het woningdeel is naar schatting ongeveer 54 miljoen euro in 2030, minder dan de helft. Deze maatregel blijft staan zoals hij is. Hij dient vooral een doel dat bij een ander thema hoort (klimaat-energie), en dat meten we hier niet.
Ombuiging van het Klimaatfonds, behalve kernenergie, plus bredere subsidies. Een kandidaatmaatregel buigt 0,8 miljard euro om op het Klimaatfonds en 2,0 miljard op bredere subsidies. Het woningdeel is naar schatting 269 miljoen euro op de horizon, ongeveer 15 procent. Deze maatregel blijft staan zoals hij is. Hij dient vooral een doel dat bij een ander thema hoort (klimaat-energie), en dat meten we hier niet.
Klimaatfonds schrappen, woningdeel. Een kandidaatmaatregel schrapt het hele Klimaatfonds. Het woningdeel is naar schatting 208 miljoen euro op de horizon, ongeveer 4,6 procent van het fonds. Deze maatregel blijft staan zoals hij is. Hij dient vooral een doel dat bij een ander thema hoort (klimaat-energie), en dat meten we hier niet.
In de indeling naar woonsituatie vallen groepen met samen 14% van de inwoners positief uit en 0% negatief; voor de overige groepen is het effect per saldo neutraal. Dat betekent niet dat ieder individu niets merkt. 8 combinaties vielen af omdat ze een harde regel schonden, bijvoorbeeld omdat een kwetsbare groep er sterk op achteruit zou gaan.
De berekening telt een groepseffect hoogstens van -2 (sterk achteruit) tot +2 (sterk vooruit). Huurders met huurtoeslag (ongeveer 2,4 miljoen) gaan per saldo +1 vooruit. Het isolatieprogramma en de huurkorting helpen hen. Het schrappen van de labelnorm en van het geld voor wijken met energiearmoede kost hen. Eigenaar-bewoners (ongeveer 11,3 miljoen) komen op 0: ze winnen bij het isolatieprogramma en het wegvallen van de hybride norm, en verliezen bij het Warmtefonds en het geld voor wijken. Huurders zonder huurtoeslag (ongeveer 3,7 miljoen) komen ook op 0: ze winnen bij het isolatieprogramma en de huurkorting en verliezen bij de labelnorm en het geld voor wijken. Voor de laagste 20 procent (ongeveer 1,7 miljoen) heffen winst en verlies elkaar ook op. Deze cijfers zijn een optelling van de uitkomst per maatregel. Het zijn directe effecten, zonder de gevolgen van hoe het geld wordt gedekt. Belasting omhoog raakt hogere inkomens. Uitgaven omlaag kunnen lage inkomens en huurders met toeslag raken.
Ongeveer 376 duizend particuliere verhuurders leveren per saldo in (-1): isolatieprogramma en huurkorting kosten hen, het schrappen van de hybride norm en de labelnorm maakt dat deels goed. Dat is niet het sterke verlies (-2) waar de regel op let dat geen kwetsbare groep sterk achteruit mag gaan. Corporaties en andere verhuurders krijgen minder huur door de huurkorting. Zij vormen geen eigen groep. 289 duizend mensen in een instelling, 33 duizend dakloze mensen en ongeveer 114 duizend overige inwoners zonder waargenomen inkomen komen op nul. Geen effect vastgesteld. Dat betekent niet dat zij niets merken.
Maatschappelijke kosten van het voorstel: ongeveer 16 euro per huishouden per jaar minder dan het huidige beleid (marge -34 tot -3; een negatief bedrag is een besparing).
Het isolatieprogramma en de uitvoering van de huurkorting hebben geen eigen dekking: samen 265 miljoen euro per jaar, geschat. Belasting omhoog en uitgaven omlaag wegen even zwaar. Het schrappen van de hybride norm neemt 267 miljoen euro per jaar aan kosten weg. De overige geschrapte maatregelen zijn samen ongeveer 207 miljoen. Dat is een optelling van losse schattingen, niet het totaal. Het totaal per huishouden toont de pagina. De bedragen zijn gemiddelden over 2030 en 2035.
Ongeveer 38 procent van de punten in de ruimte voor beter beleid komt niet uit de meetcijfers maar uit bijeffecten. Het gaat om vrijheid en regeldruk, koopkracht en toegang tot wonen. Bijeffecten zijn schattingen, geen metingen.
We hebben het voorstel naast de conclusies van planbureaus en adviesraden gelegd. Op 1 punt komen we geheel of deels anders uit. Dat verandert de berekening niet, maar je moet het weten.
Schrappen: Norm voor een hybride warmtepomp bij een nieuwe cv-ketel
De raming van de planbureaus noemt deze norm het grootste effect van het aanvullende beleid in de gebouwde omgeving voor 2040, samen met ander beleid meer dan 1 megaton. Voor 2030 is het effect van al het aanvullende beleid circa 0,3 megaton. De raming houdt er ook rekening mee dat de norm mogelijk geen extra warmtepompen oplevert. Het voorstel schrapt de norm toch. Onze beoordelingen geven alleen de norm 0,10 megaton in 2030 en 0,28 in 2035, tegen 267 miljoen euro aan kosten per jaar en kleine bijeffecten. Eén van de drie beoordelingen gaf de last voor vrijheid en regeldruk een zwaarder cijfer dan de andere twee; dan levert schrappen meer op.
Peildatum 31 oktober 2026. Drie beoordelaars scoorden apart, zonder de naam van de indiener. Een vierde beoordeling met omgekeerde volgorde telt niet mee. Het model koos na 1.000 keer opnieuw doorrekenen. Kader, maatregelenlijst en dossier zijn goedgekeurd, het dossier onder methodiek 1.14. De berekening is van 10 november 2026. Het rekenmodel koos het voorstel; geen mens of AI vulde een score in. Berekend volgens methodiek 1.14. Zo werkt de AI.