Wonen · subthema
Zijn er genoeg woningen voor de mensen die een woning zoeken? Welk beleid vergroot dat aanbod, wat kost dat, en wie merkt het?
In 2026 is het geraamde woningtekort 4,6 procent van de woningvoorraad, 384.000 woningen, en de bron noemt dat hoog. Volgens de prognose daalt het met het huidige beleid naar 3,6 procent in 2031, en 2 procent komt pas in de loop van 2039.
Elk meetpunt staat op een schaal van 0 tot 100: hoger is beter.
Woningtekort
6van 100: ver van het doel
Gemeten: 4,6% van de woningvoorraad (2026). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 24 (3,7% van de woningvoorraad). Met het voorstel: 31 (3,4% van de woningvoorraad).
Door het voorstel: 0,4 procentpunt lager, beter.
Schaal 0 tot 100, vergeleken met een vast doel.
Te krap wonen, lage inkomens
97van 100: bij de beste landen van Europa
Gemeten: 13,4% van de personen onder 60% mediaan (2025). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 97 (13,4% van de personen onder 60% mediaan). Met het voorstel: 96 (13,9% van de personen onder 60% mediaan).
Door het voorstel: 0,5 procentpunt hoger, slechter.
Schaal 0 tot 100, vergeleken met de EU-landen.
Te krap wonen, twintigers
98van 100: bij de beste landen van Europa
Gemeten: 9,3% van de personen van 20 tot 29 jaar (2025). Met het huidige beleid in 2030 en 2035: 100 (schaal stopt bij 8,7% van de personen van 20 tot 29 jaar, de uitkomst ligt daar voorbij). Met het voorstel: 99 (9,0% van de personen van 20 tot 29 jaar).
Door het voorstel: minstens 0,2 procentpunt hoger, slechter.
Schaal 0 tot 100, vergeleken met de EU-landen.
Verbeterruimte
+38punten
hoger is meer te verbeteren; geen cijfer van 100
duidelijk beter beleid gevonden
vooral door lagere kosten; op de meetcijfers alleen niet aantoonbaar
marge 30 tot 46, opgeteld over doelen, kosten en bijeffecten
Het huidige beleid laat ongeveer 38 punten liggen ten opzichte van het beste pakket dat de AI vond, opgeteld over de doelen van dit onderdeel en de kosten. Op de cijfers die we meten, is het verschil tussen het voorstel en het huidige beleid niet met voldoende zekerheid aan te tonen. De voorsprong van het voorstel komt vooral uit lagere kosten.
Waar de punten vandaan komen: ongeveer 5 uit de cijfers die we meten, 21 uit kosten en 11 uit bijeffecten op andere doelen, zoals regeldruk of inkomen. Bijeffecten zijn inschattingen van richting en grootte, geen metingen. Een negatief getal werkt in het nadeel van het voorstel.
Hoe je de verbeterruimte leest
De verbeterruimte (in de methodiek: ruimte voor beter beleid) zegt hoeveel beter het beste alternatief dat we konden onderbouwen uitpakt dan het huidige beleid, opgeteld over de doelen van dit onderdeel, de kosten en de bijeffecten. Eén punt is één punt op de meetlat van één doel. Ter vergelijking: een klein effect op één doel is 2 punten, een groot effect 10, en 100 euro per huishouden per jaar ook 10. 0 betekent dat we geen beter beleid vonden; dat is iets anders dan perfect beleid. Het is geen cijfer van 100: hoger betekent meer te verbeteren, en het getal kan boven de 100 uitkomen. Hoe het gaat, staat bij "Hoe het nu gaat", op een eigen schaal van 0 tot 100 waar hoger beter is.
De woorden volgen vaste grenzen op de voorzichtige schatting: onder 10 klein verschil, 10 tot 25 beperkt beter beleid, 25 tot 50 duidelijk beter beleid en vanaf 50 veel beter beleid. Voor veel maatregelen bestaat geen doorrekening van een planbureau. Dan schatten we richting en grootte zelf, zo eerlijk mogelijk en met een marge: hoe breder de marge, hoe minder zeker.
Drie cijfers tellen mee, en lager is gewenst. Het woningtekort telt huishoudens zonder zelfstandige woning die er een zoeken: in 2026 4,6 procent, 384.000 woningen. Te krap betekent te weinig kamers voor de bewoners. In 2025: 13,4 procent onder 60 procent van het middelste inkomen, en 9,3 procent van alle mensen van 20 tot 29 jaar, ongeacht inkomen. Die 60 procent is niet de 20 procent met het laagste inkomen. 13,4 en 9,3 liggen dicht bij 12,6 en 8,6, de laagste tien procent van de EU-landen.
Het kabinet wil 2 procent, landelijk in de loop van 2034 bij 100.000 woningen per jaar, en per regio in de afspraak met het Rijk. Alleen het landelijke percentage telt mee. De schaal loopt van 0 tot 4,9 procent. Score 100 hoort bij 0, niet bij 2 procent. De bronnen noemen dat streven een politieke keuze. Per direct zijn 213.000 woningen nodig. Voor krap wonen is er geen doel in een percentage.
Gebouwde woningen, plannen, doorlooptijd en regioverschillen tellen niet mee. Administratieve lasten in euro of uren zijn onbekend. Wie bij zijn ouders woont, zit in de krapte van dat huishouden. Het cijfer zegt niet of die persoon een eigen woning kreeg.
Problemen die mensen en organisaties zelf noemen, en waar ze in de berekening zitten. Ze veranderen de score niet.
In een enquête voelt 30 procent van de ondervraagden zich bij wonen achtergesteld, het hoogste aandeel van de vijf bevraagde onderwerpen. Mensen die zich niet in het voordeel zien, noemen onder meer rijke mensen en statushouders als groepen die volgens hen wel in het voordeel zijn.
Dit is een beleving en geen vaststelling wie een woning krijgt. Het telt niet mee. Het landelijke tekort telt wel mee.
Het geraamde woningtekort is in 2026 4,6 procent van de woningvoorraad, en om op 2 procent te komen zijn per direct 213.000 woningen nodig. Het pad naar 2 procent in de loop van 2034 hoort bij 100.000 woningen per jaar, maar de prognose rekent met gemiddeld 89.400.
Dit tekort telt mee, zonder vergelijking met andere EU-landen. 2 procent is het kabinetsdoel.
In 2026 ligt het tekort in elke regio boven 2 procent, van 2,4 procent in Maastricht tot 6,4 procent in Den Haag, en in 19 van de 31 regio's boven 4 procent. In Maastricht verwacht de prognose bevolkingskrimp tot 2041. Een laag tekort of krimp in een regio betekent niet dat iedereen die daar wil blijven wonen een woning heeft.
Deze regionale verschillen tellen niet apart mee. Het landelijke percentage toont ze niet.
Het kabinet houdt vast aan 100.000 woningen per jaar. Het streeft in nieuwe regioafspraken naar twee derde betaalbaar, waarvan 30 procent sociale huur en 25 procent koop onder een prijsgrens. Gemeenten krijgen een bedrag per goedkopere woning waarvan de bouw start, en een bijdrage waar de bouw zonder geld niet rondkomt. Van 2029 tot en met 2035 komt elk jaar 1 miljard euro extra. Een wet laat Rijk, provincies en gemeenten sturen op hoeveel, waar en voor wie er wordt gebouwd.
Verder worden procedures korter en bouwregels eenvoudiger, en komen er tien extra grote bouwlocaties. Bestaande gebouwen worden beter benut. Werkgevers huisvesten arbeidsmigranten als de regio daar geen ruimte voor heeft. Onderwijsinstellingen worden meer verantwoordelijk voor internationale studenten.
De AI vergeleek 65 maatregelen van het kabinet, alle partijen in de Tweede Kamer, planbureaus, adviesraden en het buitenland, en bekeek 610 combinaties. Hieronder staat de combinatie die met een voorzichtige schatting het beste uitkwam. De overige maatregelen van het huidige beleid blijven staan. Regelingen waarop mensen langlopende verplichtingen hebben gebaseerd, worden niet in één keer geschrapt maar geleidelijk afgebouwd. Bij de maatregel staat in hoeveel jaar.
Bouwprojecten met een berekende stikstofneerslag tot 1 mol per hectare per jaar hebben alleen een korte voortoets nodig, geen natuurvergunning. Het Economisch Instituut voor de Bouw schat ongeveer 23.000 extra vergunningen in 2025 tot en met 2030, en 74 miljoen euro besparing voor bouwers in 2030. De Raad van State zag een juridisch risico.
Gemeenten hoeven niet meer aan te tonen dat nieuwe woningen buiten de stad nodig zijn en niet in de stad passen. Het Centraal Planbureau schrijft dat de bouw daardoor sneller gaat, maar ten koste van open ruimte.
Provincies toetsen woningplannen van gemeenten niet meer aan de geraamde woonbehoefte. Het Centraal Planbureau schrijft dat het bouwen daardoor sneller gaat en dat wonen op termijn betaalbaarder wordt.
Eigenaren van grond met een waarde vanaf 1 miljoen euro betalen elk jaar belasting over die grondwaarde. Dat levert de overheid ongeveer 1 miljard euro per jaar op; de registratie kost naar schatting 10 tot 50 miljoen. Onderzoek verwacht dat zo'n belasting de woningbouw weinig stimuleert.
Een fonds van de staat met 2 miljard euro startkapitaal koopt nieuwbouwwoningen die niet verkocht raken, zodat het project doorgaat, en verkoopt ze later door. Voor verlies rekent de berekening met ongeveer 50 miljoen euro per jaar, een aanname (12,5 tot 200 miljoen).
Het streven dat twee derde van de nieuwbouw betaalbaar is, met 30 procent sociale huur en 25 procent betaalbare koop, vervalt. Dan hoeft de overheid ook geen geld meer bij te leggen voor projecten die door die mix niet rondkomen: ongeveer 500 miljoen euro per jaar (250 miljoen tot 1,6 miljard). Dat is een restpost van de opgave van ruim 1,6 miljard die niet uit het extra miljard en de nieuwe locaties komt. Volgens de AI-beoordelingen levert de mix vooral meer betaalbare woningen op, niet meer woningen.
Het voorstel schrapt 1 miljard euro per jaar van 2029 tot en met 2035, zonder afbouw. Daarvan zou ongeveer 2,3 miljard naar een bijdrage per gestarte betaalbare woning gaan en 650 miljoen naar locaties die zonder bijdrage niet rondkomen.
Onderwijsinstellingen worden niet meer verantwoordelijk gemaakt voor huisvesting van internationale studenten. Dat scheelt hen naar schatting 8,5 miljoen euro per jaar. Huurders zonder huurtoeslag profiteren volgens de AI-beoordelingen licht van de maatregel; schrappen raakt hen dus licht.
Gemeenten krijgen 7.000 euro per betaalbare woning waarvan de bouw start in 2025 tot en met 2029. Wat in 2030 nog op de begroting staat (ongeveer 455 miljoen euro), bouwt het voorstel in tien jaar af; de voortzetting uit het extra miljard vervalt direct. Voor na 2029 is nog geen regeling vastgesteld. Dat gemeenten projecten op de bijdrage voorbereiden, is een aanname.
Sinds 1 juli 2026 kunnen Rijk, provincies en gemeenten met een wet sturen op hoeveel, waar en voor wie er wordt gebouwd. Gemeenten en provincies krijgen daarvoor samen 74 miljoen euro per jaar. Het voorstel stopt de uitvoering en bouwt dat geld in tien jaar af, omdat zij er vaste capaciteit voor hebben opgebouwd.
Buiten de beoordeling
Grip op migratie om de woningvraag te beheersen (blijft staan). Het kabinet wil grip op migratie om de vraag naar woningen te beheersen. Het hoofddoel ligt bij migratie, en dit onderzoek meet die opbrengst niet. Daarom blijft de maatregel staan. Deze maatregel blijft staan zoals hij is. Hij dient vooral een doel dat bij een ander thema hoort (migratie), en dat meten we hier niet.
Migratieplafonds in de wet (niet beoordeeld). Een kandidaatmaatregel uit het onderzoek legt grenzen aan migratie vast in de wet. Het is geen huidig beleid. Het hoofddoel ligt bij migratie en de opbrengst is niet gemeten, dus de maatregel zit niet in het voorstel. Deze maatregel blijft staan zoals hij is. Hij dient vooral een doel dat bij een ander thema hoort (migratie), en dat meten we hier niet.
In de indeling naar woonsituatie vallen groepen met samen 63% van de inwoners positief uit en 35% negatief; voor de overige groepen is het effect per saldo neutraal. Dat betekent niet dat ieder individu niets merkt. 13 combinaties vielen af omdat ze een harde regel schonden, bijvoorbeeld omdat een kwetsbare groep er sterk op achteruit zou gaan.
De berekening telt per groep van -2 (sterk achteruit) tot +2 (sterk vooruit). Eigenaar-bewoners (11,3 miljoen) staan op +2: volgens de AI-beoordelingen helpt sneller bouwen hen, en betalen zij minder mee aan het geld dat vervalt.
Huurders met huurtoeslag (2,4 miljoen) staan op -2, opgeteld zelfs -3. Het streven naar betaalbare nieuwbouw, het extra miljard, de bijdrage per betaalbare woning en de wet over regie helpen hen eerder aan een passende woning, en dat valt weg. Huurders zonder huurtoeslag (3,7 miljoen) en dakloze mensen van 18 tot 65 jaar (33.000) leveren licht in. Particuliere verhuurders (376.000) betalen mee aan de grondbelasting, maar merken per saldo niets, net als bewoners van instellingen en overige inwoners.
Geen kwetsbare groep mag sterk achteruitgaan. Huurders met huurtoeslag zijn volgens het kader niet kwetsbaar: 9,4 procent leeft onder de armoedegrens, en de grens ligt bij de helft. Wel heeft 64,6 procent een inkomen tot anderhalf keer die armoedegrens. Dakloze mensen zijn wel kwetsbaar; zij gaan licht achteruit.
Voor de laagste inkomens geldt de regel altijd. De berekening neemt per maatregel het middelste van de drie oordelen; dan gaan zij licht achteruit. Per beoordeling opgeteld gaan zij in twee van de drie sterk achteruit, en dan zou het voorstel niet door de regel komen. Groepsoordelen zijn inschattingen, bijna altijd zonder bron per groep.
Maatschappelijke kosten van het voorstel: ongeveer 209 euro per huishouden per jaar minder dan het huidige beleid (marge -234 tot -195; een negatief bedrag is een besparing).
Per saldo bespaart het voorstel geld. Het extra miljard vervalt, net als het geld voor projecten die door de betaalbare mix niet rondkomen (ongeveer 500 miljoen, onzeker). De bijdrage per betaalbare woning en de wet over regie worden afgebouwd. Bouwers besparen 74 miljoen door de stikstofgrens. Het doorbouwfonds en de registratie van grondwaarde kosten geld.
De grondbelasting levert de overheid ongeveer 1 miljard euro per jaar op. Dat telt niet als besparing, want het geld gaat van de ene partij naar de andere. In de uitkomst per groep telt het wel mee. Het extra miljard komt uit een reserve bij Financiën, maar telt toch als last, want die reserve is belastinggeld.
In het midden van de berekening is het tekort, gemiddeld over 2030 en 2035, ongeveer 3,4 procent met het voorstel en 3,7 procent met het huidige beleid: ongeveer 30.000 woningen verschil, vooral door de stikstofgrens, de ladder en de provinciale toets. Die cijfers liggen boven de prognose, omdat de berekening een marge rond de prognose gebruikt die vooral naar boven loopt, tot 4,6 procent. Te krap wonen bij lage inkomens wordt iets slechter, ongeveer 13,9 in plaats van 13,4 procent. De marges overlappen, dus het verschil op de meetcijfers is niet aantoonbaar.
De ruimte voor beter beleid komt vooral uit lagere kosten en bijeffecten. De methode telt 100 euro per huishouden per jaar als 10 punten; dat is een keuze. Minder regels en minder druk op latere begrotingen tellen als winst, meer bouwen buiten de stad als verlies voor natuur en open ruimte. Wie geld en regels minder zwaar weegt dan het tekort, ziet minder ruimte voor beter beleid.
We hebben het voorstel naast de conclusies van planbureaus en adviesraden gelegd. Op 10 punten komen we geheel of deels anders uit. Dat verandert de berekening niet, maar je moet het weten.
Toevoegen: Stikstofgrens van 1 mol voor woningbouw
Nog niet vergeleken.
Toevoegen: Geen ladder voor duurzame verstedelijking
Nog niet vergeleken.
Toevoegen: Geen provinciale toets van woningplannen
Nog niet vergeleken.
Toevoegen: Belasting op grond met een waarde vanaf 1 miljoen euro
Nog niet vergeleken.
Toevoegen: Doorbouwfonds voor onverkochte nieuwbouw
Nog niet vergeleken.
Schrappen: Geen streven naar twee derde betaalbaar in nieuwe regioafspraken
Nog niet vergeleken.
Schrappen: Geen extra miljard per jaar voor woningbouw van 2029 tot en met 2035
Planbureaus en adviesraden zijn verdeeld. Het Centraal Planbureau schrijft dat ongerichte subsidies het aanbod maar beperkt vergroten en de grondprijs kunnen opdrijven. De Algemene Rekenkamer twijfelt of de bijdrage voor locaties tot meer woningen leidt. Een onderzoek van de overheid (interdepartementaal beleidsonderzoek) wil juist dat gemeenten op de bijdrage per woning kunnen rekenen.
Schrappen: Geen extra verantwoordelijkheid van onderwijsinstellingen voor huisvesting
Nog niet vergeleken.
Afbouwen in 10 jaar: Bijdrage per gestarte betaalbare woning, afgebouwd in tien jaar
Nog niet apart vergeleken. Een onderzoek van de overheid (interdepartementaal beleidsonderzoek) wil dat gemeenten zeker weten dat deze bijdrage blijft.
Afbouwen in 10 jaar: Uitvoering van de wet over regie op woningbouw, afgebouwd in tien jaar
Hier wijkt het voorstel af van de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli) en een onderzoek van de overheid (interdepartementaal beleidsonderzoek, IBO). Volgens de Rli werkt de wet al doordat ingrijpen mogelijk is. Volgens het IBO geeft de wet meer grip op hoeveel, waar en hoe betaalbaar er wordt gebouwd. Beide schreven over het wetsvoorstel; de huidige wet is niet doorgerekend. De Raad van State vroeg aanpassing, geen intrekking. Het voorstel komt anders uit omdat de AI-beoordelingen het effect op het aantal woningen klein vinden, terwijl de uitvoering 74 miljoen euro per jaar kost en als extra regels telt.
Tekst bij de berekening van 9 november 2026, na de herziening onder methodiek 1.12 en 1.13. Elke maatregel kreeg een kostenbedrag en er kwamen vijf pakketten van deskundigen bij. Vier nieuwe AI-beoordelingen schatten de effecten zonder te zien wie een maatregel voorstelt; de vierde gebruikte omgekeerde bewoordingen en telt niet mee. Na een herstelronde keurde een aparte AI-toetser het dossier goed in dossiertoets 8. De vergelijking met planbureaus hoort bij een eerdere versie van het voorstel, gaat alleen over het extra miljard en de wet over regie, en is nog niet getoetst. Het rekenmodel koos het voorstel; geen mens of AI vulde een score in. Berekend volgens methodiek 1.13. Zo werkt de AI.